πηγή: http://www.terminal119.gr/show.php?id=324
[Η συνέντευξη αυτή με τον Moishe Postone που δόθηκε στον Salih Selcuk και δημοσιεύτηκε στο τουρκικό περιοδικό YARIM, (Instabul, Φεβρουάριος 2005(, μεταφράστηκε από τα αγγλικά στις αρχές Γενάρη του 2006 από το περιοδικό «Terminal 119: για την κοινωνική και ατομική αυτονομία». Στην αγγλική της μορφή πρωτοδημοσιεύθηκε στη σελίδα της γερμανικής συλλογικότητας Krisis ( www.krisis.org )]
Ερωτήσεις
1. Επαναπροσδιορίζετε τις βασικές κατηγορίες της κριτικής της πολιτικής οικονομίας του Μαρξ. Σύμφωνα με την άποψη σας, πού φαίνεται σήμερα ο μαρξισμός να είναι ανεπαρκής όταν καλείται να εξηγήσει την καπιταλιστική κοινωνία;
2. Η «Εργασία», όπως ισχυρίζεστε, μοιάζει να είναι η βασική κατηγορία που συγκροτεί την καπιταλιστική ζωή. Μπορεί κανείς/ καμιά να συνθέσει σήμερα μια έξυπνη κριτική του καπιταλισμού χωρίς να ασκεί κριτική στην εργασία;
Ο επαναπροσδιορισμός που επιχειρώ στις κεντρικές κατηγορίες της κριτικής της πολιτικής οικονομίας του Μαρξ επηρεάστηκε εν μέρει από τους μαζικούς παγκόσμιους ιστορικούς μετασχηματισμούς από το 1973 και μετά. Αναδρομικά, από την πλεονεκτική θέση του πρώιμου 21ου αιώνα, μπορούμε να δούμε πιο καθαρά ότι ο καπιταλισμός έχει υπάρξει με μια πλειάδα διαφορετικών ιστορικών διαμορφώσεων – για παράδειγμα, ως φιλελεύθερος καπιταλισμός του 19ου αιώνα, ως κρατικιστικός, «φορντιστικός» καπιταλισμός του 20ου αιώνα και, πλέον, ως νεο-φιλελεύθερος παγκόσμιος καπιταλισμός. Αυτό μας δείχνει ότι η καπιταλιστική ιστορία δεν μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς ως γραμμική ανάπτυξη. Επίσης, ακόμη πιο σημαντικό, μας δείχνει φανερά ότι τα πιο βασικά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού δεν μπορούν να ταυτιστούν εντελώς με οποιαδήποτε από τις ιδιαίτερες ιστορικές του διαμορφώσεις.
Αποπειράθηκα, μέσω μιας επισταμένης μελέτης των πιο θεμελιωδών κατηγοριών της μαρξικής κριτικής της πολιτικής οικονομίας, να κατανοήσω τα πιο βασικά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού – αυτά που χαρακτηρίζουν την καρδιά της κοινωνικής δομής, μέσω των ποικίλων ιστορικών του διαμορφώσεων. Πάνω σε αυτή τη βάση ισχυρίστηκα ότι ο παραδοσιακός μαρξισμός αναγνώρισε βασικά χαρακτηριστικά του φιλελεύθερου καπιταλισμού – την αγορά και την ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής – ως τα πιο θεμελιώδη χαρακτηριστικά του καπιταλισμού γενικά. Σε άμεση συνάρτηση με αυτό, επιπλέον, έθεσε την κατηγορία της εργασίας ως το κεντρικό σημείο από το οποίο ασκούταν κριτική στον καπιταλισμό. Ο καπιταλισμός ταυτίστηκε με την αστική τάξη κι ο σοσιαλισμός με το προλεταριάτο.
Σύμφωνα με τη δική μου ερμηνεία, ωστόσο, μακριά από το να είναι το κεντρικό σημείο κριτικής στον καπιταλισμό, η καπιταλιστική εργασία συγκροτεί απλά το κεντρικό αντικείμενο της κριτικής του Μαρξ και βρίσκεται στον πυρήνα των μαρξικών κατηγοριών του εμπορεύματος και του κεφαλαίου. Ισχυρίστηκα, αντίθετα, ότι στον πυρήνα του ιστορικού σχηματισμού βρίσκεται μια ιστορικά συγκεκριμένη μορφή κοινωνικής διαμεσολάβησης που συγκροτείται από την εργασία – συγκεκριμένα, η Αξία. Αυτή η μορφή διαμεσολάβησης (η οποία επίσης είναι μια μορφή πλούτου) είναι την ίδια στιγμή μια ιστορικά συγκεκριμένη μορφή κυριαρχίας που μπορεί να εκφραστεί μέσω της ταξικής κυριαρχίας, αν και δεν ταυτίζεται με αυτήν. Είναι αφηρημένη, χωρίς κάποιο συγκεκριμένο τόπο (κέντρο δράσης, locus) και είναι επίσης δυναμική μέσα στο χρόνο. Αυτή η μορφή κυριαρχίας που εμφανίζεται ως εξωτερική αναγκαιότητα, παρά ως κοινωνική, γεννά τόσο τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής όσο και τον εγγενώς δυναμικό χαρακτήρα του συστήματος. Είναι, φυσικά, αδύνατον ακόμη και το να ξεκινήσεις να διερευνήσεις την πολυπλοκότητα των θεμάτων που έχουν σχέση με αυτό, αλλά μερικοί σημαντικοί συλλογισμοί είναι ότι η βιομηχανική παραγωγή, η οποία ιστορικά αρχίζει να υπάρχει παράλληλα με τον καπιταλισμό, δεν αντιπροσωπεύει και τη βάση του σοσιαλισμού, αλλά είναι εγγενώς καπιταλιστική. Ότι το πρόβλημα ανάπτυξης του καπιταλισμού δεν είναι μόνο ότι κυριαρχείται από την κρίση, αλλά ότι η ίδια η μορφή ανάπτυξής του είναι προβληματική. Ότι η ύπαρξη της αστικής τάξης δεν αποτελεί το έσχατο σημείο που ορίζει τον καπιταλισμό και ότι ο κρατικός καπιταλισμός (που ακροθιγώς περιέγραψε ο Μαρξ το 1844) μπορεί να υπάρξει και βασικά υπήρξε. Τέλος, ότι το προλεταριάτο είναι η τάξη της οποίας η ύπαρξη ορίζει τον καπιταλισμό και ότι το ξεπέρασμα του καπιταλισμού αφορά στην κατάργηση – και όχι στον εορτασμό – της προλεταριακής εργασίας.
Ο παραδοσιακός μαρξισμός έχει κιόλας καταντήσει αναχρονιστικός στον 20ο αιώνα με πολλούς και ποικίλους τρόπους. Ήταν ανίκανος να παράσχει μια θεμελιώδη κριτική των μορφών του κρατικού καπιταλισμού που αναφέρονται ως «υπαρκτός σοσιαλισμός». Επιπρόσθετα, το πώς κατανόησε τη χειραφέτηση εμφανίζεται διαρκώς και περισσότερο εξίσου αναχρονιστικό, αν δει κανείς/ καμιά τις φιλοδοξίες, τις ανάγκες και τις κινητήριες επιθυμίες που εκφράστηκαν στο τελευταίο τρίτο του 20ου αιώνα από τα λεγόμενα «νέα κοινωνικά κινήματα». Όπου ο παραδοσιακός μαρξισμός έτεινε να επιβεβαιώσει την προλεταριακή εργασία και, με αυτό τον τρόπο, τη δομή της εργασίας που αναπτύχθηκε ιστορικά, ως διάσταση της καπιταλιστικής ανάπτυξης, τα νέα κοινωνικά κινήματα εξέφρασαν μια κριτική αυτής της δομής της εργασίας, αν και κάποιες φορές με μια ατελή και ανώριμη μορφή. Ισχυρίζομαι, εν τέλει, ότι η ανάλυση του Μαρξ είναι μια ανάλυση που εστιάζει πέρα από την υπαρκτή δομή της εργασίας.
3. Κατά την άποψη σας, η κατάρρευση του σοσιαλισμού δεν αποτελεί το τέλος ενός εναλλακτικού προτάγματος αλλά το τέλος του φορντισμού. Πότε και με ποιον τρόπο ξεπεράστηκε ο φορντισμός;
4. Ο καπιταλισμός όλο και πιο αποσυνδέεται από την εστίασή του στο Κράτος και, έτσι, δεν μπορεί να συλληφθεί πλέον μόνο με τους όρους του έθνους-κράτους. Πως είναι δυνατόν, κάτω από τέτοιες περιστάσεις, να διατυπώσουμε μια χειραφετική προοπτική;
Αναλύοντας αναδρομικά, μοιάζει όλο και πιο ξεκάθαρο ότι ο σοβιετικός κομμουνισμός δεν μπόρεσε με κανένα τρόπο να εκφράσει ένα ξεπέρασμα του καπιταλισμού. Αυτό συνέβη όχι μόνο λόγω, όπως έχουν τονίσει ήδη πολλοί πιο πριν, του μη δημοκρατικού και καταπιεστικού χαρακτήρα του καθεστώτος, αλλά επίσης λόγω του ότι η άνοδος, το απόγειο και η παρακμή της Σοβιετικής Ένωσης ακολούθησε την ιστορική τροχιά της ανόδου, του απογείου και της παρακμής του κρατικιστικού, Φορντιστικού καπιταλισμού. Αυτό μας λέει ότι η Σοβιετική Ένωση θα έπρεπε να κατανοηθεί ως μια παραλλαγή του κρατικιστικού καπιταλισμού της Φορντιστικής περιόδου, μια παραλλαγή της οποίας η συγκεκριμένη μορφή ήταν εγγενώς συσχετισμένη με την προσπάθειά της να δημιουργήσει εθνικό (σε αυτή την περίπτωση κρατικής ιδιοκτησίας) κεφάλαιο στη βάση μιας ραγδαίας και βάναυσης μορφής αυτού που ο Μαρξ αποκαλούσε «πρωτογενή συσσώρευση». Ένα σχέδιο συγκρότησης του κεφαλαίου σε εθνική βάση δεν μπορεί, σε οποιοδήποτε επίπεδο, να εξισωθεί με ένα πρόταγμα ξεπεράσματος του καπιταλισμού. Ένα αποτέλεσμα της ιστορίας της σοσιαλιστικής ιδεολογίας σε μια χώρα αποτελεί το ότι η μαρξική κριτική του καπιταλισμού η οποία είναι στον ίδιο της τον πυρήνα ιστορική, και άρα προσωρινή, αντικαταστάθηκε από μια κοσμοθεώρηση που ήταν στον ίδιο της τον πυρήνα χωρική («η ιδέα των σοσιαλιστικών και καπιταλιστικών στρατοπέδων») – μια ιδεολογία που αναπαριστούσε ειρωνικά μια προέκταση του «Μεγάλου Παιχνιδιού (1η ΣτΜ) του 19ου αιώνα.
Τα όρια της κρατικιστικής, Φορντιστικής διαμόρφωσης του καπιταλισμού αποκαλύφθηκαν από την κρίση στις αρχές του 70’, η οποία οδήγησε σε μια αποσύνθεση αυτής της συνθήκης (αν και υπάρχουν διαφορετικές ερμηνείες των βασικών θεμελίων αυτής της κρίσης). Τελικά, μια νέα, νεο-φιλελεύθερη παγκόσμια διαμόρφωση του καπιταλισμού αναδύθηκε. Αξίζει να σημειώσουμε, όσον αφορά αυτή την πλευρά, ότι η ραγδαία παρακμή της Σοβιετικής Ένωσης ξεκίνησε στα 1970 και όχι στα 1980 που σημαίνει ότι δεν ήταν αποτέλεσμα του πολέμου στο Αφγανιστάν ή του εντεινόμενου αγώνα των στρατιωτικών εξοπλισμών ενάντια στις ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά, οι στρατηγικές του Deng (2η ΣτΜ) στην Κίνα θα μπορούσαν να ερμηνευτεί ότι εκφράζουν μια επίγνωση ότι η εποχή του κρατικισμού είχε τελειώσει (τουλάχιστον προσωρινά).
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν μπορεί με κανένα τρόπο να σηματοδοτήσει το τέλος του σοσιαλιστικού σχεδίου – με την έννοια μιας θεμελιώδους κριτικής στον καπιταλισμό που στοχεύει στην πραγμάτωση του χειραφετικού δυναμικού που ο καπιταλισμός ιστορικά τόσο εξέθρεψε όσο και περιόρισε και υπονόμευσε. Και, ακόμη, έκανε πρόδηλο ένα μεγάλο αποπροσανατολισμό. Αυτός ο αποπροσανατολισμός εκφράζει, εν μέρει, τις αρνητικές ιστορικές συνέπειες του μαρξισμού-λενινισμού στο σοσιαλιστικό φαντασιακό. Εκφράζει, ακόμη, εν μέρει, τις δυσκολίες συγκρότησης μιας σοσιαλιστικής κριτικής στη μετά-κρατική εποχή που, από τη μια πλευρά, ενώ είναι κριτική στην Αγορά και στην ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, δεν εστιάζει θεμελιωδώς σε τέτοιες αστικές σχέσεις. Ωστόσο, το να επεξεργάζεσαι ακόμα μια τέτοια κριτική – η οποία επίσης θα περιλάμβανε μια αποκατάσταση της ιδέας του διεθνισμού που δεν αποτελεί απλά ένα ιδεολογικό σχήμα μιας θεμελιωδώς εθνικιστικής κοσμοθεώρησης (υπεράπιστης του «σοσιαλιστικού στρατόπεδου») – είναι απόλυτα ουσιώδες. Είναι ουσιώδες επειδή ο καπιταλισμός είναι αληθινά παγκόσμιος και δεν μπορεί επαρκώς να κατανοηθεί ως αποικιοκρατισμός, δηλαδή απλά μια επιβολή των δυτικών αξιών και θεσμών σε άλλα μέρη του κόσμου. Ο καπιταλισμός μπορεί συμπτωματικά να αναδύθηκε στη Δύση αλλά άλλαξε θεμελιακά την ίδια τη Δύση, ακριβώς όπως αλλάζει και τον υπόλοιπο κόσμο. Η μόνη θεωρία που παρέχει μια επαρκή θεμελίωση για μια σκληρή κριτική θεωρία του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι αυτή που συγκροτείται για πρώτη φορά από τον Μαρξ. Οι κριτικές θεωρίες που ήταν τόσο διακριτά ισχυρές στα 1970 και 1980, όπως ο μετα-δομισμός, κείνται πλέον αβοήθητες μπροστά στον παγκόσμιο καπιταλισμό. Η αποτυχία του να θεμελιωθεί, πάνω στη διανοητική κληρονομιά του Μαρξ, η σύνθεση μιας μετα-παραδοσιακής κριτικής θεωρίας του καπιταλισμού, αφήνει το πεδίο της κριτικής στις εξαιρετικά αντιδραστικές και επικίνδυνες μορφές του «αντι-καπιταλισμού» και «αντι-ιμπεριαλισμού» που δεν είναι πλέον περισσότερο χειραφετικοί απ’ ότι ήταν ο φασιστικός «αντι-καπιταλισμός» και «αντι-ιμπεριαλισμός» στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα.
Σημειώσεις των μεταφραστριών
(1η) Ως «Μεγάλο Παιχνίδι» (The Great Game) ονομάστηκε η διαμάχη μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας και Τσαρικής Ρωσίας για την κυριαρχία της κεντρικής Ασίας, από τις αρχές του 19ου ως τις αρχές του 20 ου αι. Ανάμεσα στις δύο αυτοκρατορίες υπήρχαν 2000 μίλια γης, μη χαρτογραφημένα και εντελώς άγνωστα. Το Αφγανιστάν αποτελούσε το επίκεντρο της διαμάχης Οι Άγγλοι κινούμενοι βορειοδυτικά και οι Ρώσοι κινούμενοι από βορά προς νότο συναντηθήκαν στο Αφγανιστάν. Οι Άγγλοι φοβούμενοι τον ρωσικό έλεγχο της Κεντρικής Ασίας κήρυξαν τον 1ο Άγγλο-Αφγανικό πόλεμο (1838 )- σε μια προσπάθεια να ελέγξουν την περιοχή και να περιορίσουν τη επέκταση της Ρωσίας – επιβάλλοντας ένα δικό τους καθεστώς –μαριονέτα, το οποίο όμως είχε μικρή διάρκεια ζωής.. Ακολούθησε ο 2ος Άγγλο-Αφγανικός πόλεμος (1878). Οι Άγγλοι έχασαν και στους δύο πολέμους. Ωστόσο, η διαμάχη ανάμεσα στις δύο αυτοκρατορίες ποτέ δεν κατέληξε σε ανοικτό πόλεμο μεταξύ τους. Το 1907 οι δύο πλευρές υπέγραψαν το Άγγλο-Ρωσικό σύμφωνο που διαιρούσε το Αφγανιστάν ανάμεσα στις δυο χώρες.
(2η) O Deng Xiaoping (1904-1997) αποτέλεσε τον πυρήνα της «δεύτερης γενιάς» της ηγεσίας του ΚΚ Κίνας. Από τα τέλη του ‘70 ως τις αρχές του ‘90 ήταν ηγέτης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Υπό την ηγεσία του, η Κίνα ανέπτυξε μια από τις πιο ταχέως αναπτυσσόμενες οικονομίες στον κόσμο. Ο Deng Xiaoping ανήγγειλε το 1978 την πολιτική των «τεσσάρων μεταρρυθμίσεων» (Four Modernizations) στους τομείς της αγροτικής οικονομίας, της βιομηχανίας, της επιστήμης και του στρατού. Η στρατηγική του ονομάστηκε «σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς»(socialist market economy). Τα κύρια χαρακτηριστικά της ήταν η καθιέρωση μιας κρατικά ελεγχόμενης αγροτικής αγοράς με κατάργηση του συστήματος της «κολεκτίβας» στον αγροτικό τομέα (decollectivisation), η δημιουργία «ειδικών οικονομικών ζωνών» για την προσέλκυση ξένων επιχειρήσεων και την μερική απελευθέρωση του εξωτερικού εμπορίου, η σύνδεση των αμοιβών της εργασίας με την παραγωγικότητα (ενίσχυση της παραγωγικότητας με την εισαγωγή καινούργιων κινήτρων και bonus).Αποχώρησε από την θέση του ως προέδρου της Κεντρικής Επιτροπής Στρατού το 1989, μετά τα γεγονότα της Tiananmen Square και παραιτήθηκε από την πολιτική σκηνή το 1992. Ο Deng Xiaoping πήρε επισήμως τον τίτλο του «αρχιτέκτονα των οικονομικών μεταρρυθμίσεων και του σοσιαλιστικού εκμοντερνισμού της Κίνας».
————————————————————————————————————————-
Σχόλια για το κείμενο
To «Κριτική Θεωρία για τον Καπιταλισμό Σήμερα» είναι μια μετάφραση που ετοιμάσαμε κατά τη διάρκεια σύνταξης της μπροσούρας γύρω από τη διάλυση της συλλογικότητας Tristero και την ανάδειξη των θεωρητικών βάσεων του περιοδικού μας. Ο Moishe Postone δεν είναι πολύ γνωστός συγγραφέας στην Ελλάδα. Ένα σοβαρό κείμενό του έχει μεταφραστεί μέχρι στιγμής στο Χουλιγκανιζατέρ σε μετάφραση του Ηλία Δ. Εμείς προσέξαμε από τότε την ενδιαφέρουσα ανάλυσή που έκανε σε σχέση με τον αντισημιτισμό και, επιπλέον, ασχοληθήκαμε μαζί του λόγω της επεξεργασίας που έκανε σε σχέση με τη μαρξική θεωρία της αξίας. Ένα απόσπασμα της συνέντευξης ήδη χρησιμοποιήθηκε στο κεφάλαιο της προαναφερθείσας μπροσούρας «Για μια Κριτική της Αξίας;». Εκεί είχαμε βρει στοιχεία που μας φάνηκαν ενδιαφέροντα. Και στην ίδια μπροσούρα παραπέμψαμε σε ένα άλλο κείμενο που υπέγραψε στα αγγλικά σε σχέση με το Ολοκαύτωμα στην Ιστορία. Από κει και πέρα, αυτά δε σημαίνουν ότι θα θέλαμε βέβαια να ταυτιστούμε με όλες τις απόψεις αυτού του συγγραφέα.
Terminal 119 – για την κοινωνική και ατομική αυτονομία
Πολύ σημαντικός ο Postone, για την διάνοιξη της οπτικής στα ζητήματα του κεφαλαιοκρατικού χρόνου. Ενδιαφέρουσα η αντίστιξή του με Jameson, Harvey που δίνουν έμφαση στην χωρική διάσταση. Ο Postone και ο Jessop εμφασάρουν στην ”άκεντρη” χρονική επικυριαρχία επί κάθε τόπου. Παρ’όλα αυτά, και τα ζητήματα χώρου είναι πολύ σημαντικά. Ο σχηματισμός κέντρων και περιφερειών λόγω υστέρησης της κεφαλαιοκρατικής χρονικότητας των δεύτερων είναι μια χωρική διάσταση (άλλωστε τί είναι ο ”Βορράς” και ο ”Νότος”, αν όχι αυτό?).
Βέβαια κάποιος έπρεπε να μιλήσει και για τον χρόνο, μετά την στρουκτουραλιστική στροφή στον τόπο, την περιοχή και τον χώρο.
Για την ΕΣΣΔ ο Μεσάρος έχει διαχωρίσει κρατικό καπιταλισμό και κεφαλαιοκρατία, και αυτό που θέλει να πει ο Postone είναι αυτό που λέει ο Μεσάρος για την ΕΣΣΔ, μετακαπιταλιστική κεφαλαιοκρατία. Αλλά πέρα από αυτό, η κουβέντα για την ΕΣΣΔ είναι μεγάλη και δεν θα μπορέσουμε να την προσεγγίσουμε ποτέ ουσιαστικά αν δεν ερευνήσουμε τον ιστορικό καπιταλισμό.
Μετά την την ακατανόητη αγνόησή της διαλεκτικής στο ”Κεφάλαιο” από διάφορους μελετητές, η στροφή αυτή είναι πολύ σημαντική.
Για μένα είναι λάθος του που θέλει να αποδείξει ότι ο μαρξισμός είναι ειδικά κριτική της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. Ο μαρξισμός είχε και έχει αξιώσεις να είναι πάντα ιστορικός υλισμός. Και η εργασία για τον μαρξισμό είχε και έχει πάντα αξιώσεις κατηγορίας με εξηγητική σημασία για το πριν και το μετά του καπιταλισμού.
Ένα ακόμη πράγμα που δεν έχω καταλάβει είναι η σχέση που έχει για τον Postone το κεφαλαιοκρατικό με το κοινωνικό σύστημα. Φαίνεται να μελετάει την ανάλυση του Μάρξ στο ”Κεφάλαιο” σαν κριτική ανάλυση της καπιταλιστικής κοινωνίας, σίγουρα ενυπάρχει και αυτή, αλλά ο Μάρξ έχει περιφράξει ήδη από την εκκίνηση τον χώρο της οικονομίας.
Την καλησπέρα μου αγαπητέ! Θα σχολιασω το σχόλιο σου κάπως…αφηρημένα…Τις προάλλες η κοπέλα “μου” μιλούσε με μια φίλη της στο τηλέφωνο που είχε να την δει κάποιο καιρό…Όταν ήρθε η κουβέντα σε μένα, η πρώτη ερώτηση ήταν: “Τι κάνει ο Marxist Reloaded, βρήκε δουλειά?”. Κάποιος μπορεί να συμπεράνει, φυσικά, ότι είμαι άνεργος. Κάποιος άλλος ότι το διασκεδάζω, τόσο, μάλιστα, που άνοιξα κι ένα μπλογκ για να καταδικάσω την εργασία (και όχι την απουσία της). Κάποιος τρίτος με έφεση στην ιστορία θα μπορούσε να αναρωτηθεί αν η παραπάνω ερώτηση θα μπορούσε να γίνει στην αρχαιότητα, για παράδειγμα. Μάλλον, όχι. Ίσως επειδή δεν υπήρχε τηλέφωνο, ίσως επειδή δεν υπήρχε δουλειά – και επομένως ούτε αξία, ούτε εμπόρευμα, ούτε κεφάλαιο. Υπήρχε βέβαια δουλεία, αλλά ήταν μάλλον απίθανο να σε ρωτήσει κανείς…αν τη βρήκες πουθενά, με άλλα λόγια, δεν ήταν [κοινωνικό] ζήτημα…
Πιάνεις με την ”αλληγορία” σου έναν από τους πυρήνες του ζητήματος. Κάπως ”αντιπολιτευτικά”, υπήρχε ή δεν υπήρχε αξία την εποχή του Αριστοτέλη, που μνημονεύει ο Μάρξ? Υπάρχει η ”απλή η τυχαία μορφή” της αξίας, και όχι ”κατά κυριολεξία” αξία, πάλι όμως η εξίσωση του Αριστοτέλη, 1 σπίτι=5 κρεβάτια, υποκρύπτει μια κοινή ”ουσία”. Το να πούμε ότι αξία υπάρχει μόνο στην κεφαλαιοκρατία, και δη χρηματική αξία, παρακάμπτει το ερώτημα ”και στην παραπάνω περίπτωση, με βάση τί ανταλλάσσονταν τα εμπορεύματα?”. ”Τυχαία”, επειδή συνέπιπταν δύο βουλήσεις, και χωρίς να υπάρχει η κοινωνική υπόσταση της κοινωνικά αναγκαίας αφηρημένης εργασίας. Αλλά και πάλι, αυτό που δεν βρήκε ο Αριστοτέλης το βρήκε ο Μάρξ, επειδή αυτό τότε ”δεν είχε ωριμάσει αρκετά”. Δηλαδή αξία ”υπήρχε” σε σπαργανώδη μορφή. Πρόκειται για το πρόβλημα της ”προεκβολής της ωριμότητας προς τα πίσω”.
Κατά παρόμοιο τρόπο. ”Αργία μήτηρ πάσης κακής”. Μια παροιμιώδης φράση σημαίνει ήδη αναγωγή του περιεχομένου της σε κοινωνικό ζήτημα.Υπήρχε άτομο στην κοινωνία? Οι συνεπαγωγές του Postone θα πουν: όχι. Ναί αλλά τί γίνεται με τις αυτοβιογραφίες, τις τεχνολογίες του εαυτού, την καλλιέπεια του εαυτού, κ.ο.κ. Υπήρχε καταμερισμός της εργασίας προκαπιταλιστικά? Ο Μάρξ το λέει ξεκάθαρα: υπήρχε (και μάλιστα για να υπάρξουν τάξεις υπάρχει υποδουλωτικός καταμερισμός της εργασίας), αλλά ο καταμερισμός της εργασίας στον καπιταλισμό είναι ειδικού χαρακτήρα, είναι Ο καταμερισμός. Υπήρχε ατομική εργασία προκαπιταλιστικά? Όχι, θα απαντούσε κάποιος, όπως δεν υπήρχε αξία, όπως δεν υπήρχε καταμερισμός, όπως δεν υπήρχε ”άτομο” και ”ατομική εργασία”. Δλδ δεν ήταν ακόμη η εργασία κάποιου ”πολλοστημόριο” μιας συνολικής κοινωνικής εργασίας.
Όλα τα παραπάνω ζητήματα είναι παραλλαγές του ίδιου θέματος. Ποιοτικό άλμα και ριζικά νέο (το κάθετί από τα παραπάνω, στον καπιταλισμό, ή διαφορά έντασης? Και τα δύο. Το πώς μπορεί να εκφραστεί αυτό άλλο ζήτημα. Αλλά τελικά πάντα η εργασία ή μη ήταν κοινωνικό ζήτημα, πάντα υπήρχε εξατομίκευση (την πορεία αυτής ο Μάρξ την δείχνει διαχρονικά στις ”μορφές που προηγούνται της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης στα Grundrisse). Δες εδώ http://meaporia.blogspot.com/2008/10/blog-post_8267.html ”διάβρωση”! και ”δημιουργική” αξιοποίηση της αρχαίας παροιμίας στο σήμερα!
Για το άτομο, την εργασία, τον καταμερισμό κλπ, χρειάζεται ιστορική έρευνα, αλλά είναι εύκολο να φανεί πως υπάρχουν πάντα”, αλλά στον καπιταλισμό φαίνεται να υπάρχουν με ”νέο” τρόπο.
Ο Μάρξ μελετά τον καπιταλισμό ως την βαθύτερη άρνηση της κοινοκτητικής κοινωνίας, και όλα τα βασικά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού για τον Μάρξ (εξατομίκευση-αλλοτρίωση, ιδιωτική ιδιωκτησία, κεφάλαιο κλπ), είναι προιόντα μιας προιούσας εξέλιξης. Δεν υπάρχει Μάρξ χωρίς ιστορικό υλισμό, και δεν υπάρχει Μάρξ ως μελετητής αποκλειστικά του καπιταλισμού. Για αυτό ο Κάρολος στα τελευταία γράμματα της ζωής του φαίνεται πως το ρίχνει στις ανθρωπολογικές μελέτες (Ινδίες κλπ)!
http://www.gnomikologikon.gr/catquotes.php?categ=900
Συνεχίζω τις αλληγορίες (με την άδειά σας)
Δείγμα :
Low Pass – 1Hz :
υγ
Η ερώτηση “βρήκες δουλειά?” στην “κομμουνιστική” Ρωσία ή Κίνα, επίσης δεν είχε νόημα – επειδή όμως ήταν πολύ εύκολη η απάντηση:
“Θα σου βρούμε άνετα μία στα γκουλάγκ” ή “στα laogai” (κατά περίπτωση)
Ωραίο παράδειγμα.
Θα μας βοηθούσε περισσότερο αν βρίσκαμε τις οριακές περιπτώσεις των εικόνων και προσπαθούσαμε να βρούμε σε ποιό σημείο εντατικοποίησης της δεύτερης εικόνας, θεωρούμε πως περνάμε στην πρώτη. Θα ήταν δύσκολο ή αδύνατο.
http://www.supa.gr/forums/f15/omoiotita-anthrwpou-me-pithikou-48853.html
Για το ”άλμα” είναι πάντα ζήτημα του (χρονικού-χωρικού) μήκους που εξετάζουμε. Αν ψάξουμε να βρούμε πότε περάσαμε στον καπιταλισμό, θα προσδιορίσουμε το πέρασμα ανάμεσα σε κάποιους αιώνες (οι απόψεις ποικίλουν). Αν πάμε όμως μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα που το θεωρήσαμε ένα σημείο-άλμα, αυτό μπορούμε να το διαιρέσουμε, από αιώνα-αιώνες που ήταν, σε δεκαετίες, χρόνια, μήνες, μέρες, κ.ο.κ. Οπότε είναι μάλλον αδύνατο να βρούμε ποιά δεκαετία, ποιά χρονιά ή ποιά μέρα περάσαμε στον καπιταλισμό (και όχι γιατί μας λείπουν τα στοιχεία).
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν βλέπουμε τεράστια διαφορά εντατικοποίησης χαρακτηριστικών-ποιοτήτων και απάλειψης άλλων, ώστε να νομιμοποιούμαστε, σε σχέση με τον αιώνα μας, την κοινωνία μας κλπ (το ”παρατηρητήριό” μας) να μιλούμε για άλμα στον καπιταλισμό, σε διάκριση από τους προηγούμενους τρόπους παραγωγής.
Για την ΕΣΣΔ δεν νομίζω ότι είναι τόσο απλό, δεν αμφισβητώ τα πραγματικά περιστατικά, και συμφωνώ ότι η απάντηση στην ίδια ερώτηση έχει άλλο νόημα. Επειδή η απάντηση στο ίδιο ερώτημα είναι διαφορετική, η δουλειά δεν είναι δουλειά με το ίδιο νόημα, όπως φαίνεται από τη διατύπωσή σου.
Δεν νομίζω ότι το ζήτημα συνέχειας-ασυνέχειας και του ”ορίου” έχει λυθεί μέχρι σήμερα, γέρνοντας την πλάστιγγα οριστικά υπέρ της μίας ή της άλλης άποψης, οπότε διαλέγω την παραπάνω ”μεσοβέζική” λύση. Βλ. πχ Ντελέζ και κριτική Jameson στο ”Valences of Dialectics” για ετερότητα και ταυτότητα.
Στην περίπτωση της ΕΣΣΔ δεν νομίζω ότι τα γκουλάγκ σταμάτησαν την παραγωγή αξίας, όπως και στον καπιταλισμό δυτικού τύπου δεν την σταματάει ο “εθελοντισμός”. Η τεχνολογία τα καταφέρνει λίγο καλύτερα, αλλά δεν φτάνει από μόνη της…Η κοινωνική συνείδηση είναι η μεγαλύτερη παραγωγική δύναμη…
Μια καλή μελέτη περί ορίων είναι και το [The “Big Bang” of Modernity
Innovation through Firearms, Expansion through War : A Look back to the Origins of Abstract Labor] του Robert Kurz
υγ
Εντυπωσιακό το βίδεο
Thanks για το link θα το διαβάσω.
Για την παραγωγή αξίας θα πρέπει πρώτα λύσουμε το ζήτημα της αξίας και να το ξεδιαλύνουμε ανάμεσα στις 340525837939585029… απόψεις που έχουν προταθεί. Η συζήτηση για την ΕΣΣΔ, μεταξύ αλτουσεριανο-μαοικών/μαρξιστών, αναρχικών, αυτόνομων, σοβιετικών μαρξιστών, κλπ, μετατρέπεται σε παράλληλους μονολόγους νομοτελειακά λόγω διαφορετικής μεθοδολογικής βάσης. Η αλλεργία πολλών στον προσδιορισμού ενός τρόπου προσέγγισης ή στον προσδιορισμό ενός φάσματος στρατηγικών και τακτικών προσεγγίσεων του αντικειμένου (αυτό εννοώ ”μέθοδο”) έχει καταφέρει να συγκαλύψει το ζήτημα αυτό, με αποτέλεσμα να γίνεται χαοτική παράθεση στοιχείων χωρίς να έχουν ξεκαθαριστεί στοιχειωδώς τα ”όρια”, άρα και η αποδεικτική αξία που μπορεί να έχει το ένα ή το άλλο στοιχείο.
Έτσι μπορώ να πω ότι η ΕΣΣΔ δεν είναι καπιταλισμός, αν ορίσω τον καπιταλισμό με έναν στενό τρόπο, ή ότι είναι, αν τον ορίσω με αρκετά ευρύ τρόπο ώστε να την χωράει. Και το πιο νεφελώδες από όλα είναι η αποδοχή ή η άρνηση της αξίας στην ΕΣΣΔ…χωρίς να υπάρχει κοινή βάση συζήτησης των μερών που αντιπαρατίθενται για το τί είναι αξία, νόμος της αξίας κλπ. Και ένας που δεν αναγνωρίζει την αξία, πρέπει να τον πείσεις πρώτα για αυτό, αλλιώς δεν γίνεται καν αντιπαράθεση ελλείψει αυτής της βάσης.
Στο βίντεο με τον πίθηκο, μεταξύ άλλων το φοβερό είναι πώς ο πίθηκος βλέπει το νερό με τις μορφικές του ιδιότητες και όχι απλώς βάσει της ”βιολογικής” ”λειτουργικότητάς” του, η οποία θα σήμαινε ότι το νερό μπορεί να εκληφθεί μόνο ως κάτι που το πίνω για να ξεδιψάσω κλπ. Το νερό αυτός ο πίθηκος το βλέπει ξεδιακρίνοντας από τις διάφορες ποιότητές του, τις ιδιότητες του ρευστού, του ”ευμετάβλητου” σχήματος, κλπ.
Ο Λένιν, πάντως, όπως και ο Μάο, δεν είχε ιδέα για την “αφηρημένη εργασία” και τον ρόλο της στην παραγωγή αξίας – δεν είμαι σίγουρος αν είχαν ακούσει κάτι για τη σχέση της αξίας με το κεφάλαιο…Σε κάθε περίπτωση, η εργασία δεν θεωρήθηκε θεμελιος λίθος του καπιταλισμού, αλλά το μέσο για το ξεπέρασμά του. Είδαμε τα αποτελέσματα αυτών των προσεγγίσεων. Νομίζω ήρθε η ώρα να πάμε μπροστά, πόσο μάλλον που η πρώτη γραμμή των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων (μικρο-ηλεκτρονική τεχνολογία) συνεισφέρει τόσο αποφασιστικά στην κατάργηση αυτού του θεμέλιου λίθου του καπιταλισμού….
Έχεις δίκιο για τον Μάο, για τον Λένιν υπερβάλλεις κάπως, υπάρχει τουλάχιστον η σύνοψη ”για τον Μάρξ και τον μαρξισμό” που αναφέρεται στην αφηρημένη εργασία και την αξία, και στα Φιλοσοφικά Τετράδια ήταν από τους πρώτους (νομίζω ο πρώτος πρώτος), που είχε την ενόραση, ότι η εκκίνηση από το εμπόρευμα στο ”Κεφάλαιο” σχετίζεται με την λογική του Χέγκελ (πλέον αφηρημένος προσδιορισμός, ”κύτταρο”, κλπ).
Σε σχέση με την εικόνα που έχεις στο πλάι, αν δεις στην ”Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας” (με τον περίφημο πρόλογο), στην πρώτη δηλαδή δημοσίευση του Μάρξ της εν λόγω κριτικής του, και στο ”Κεφάλαιο” κάποια χρόνια αργότερα, υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στην σχέση αξίας και ανταλλακτικής αξίας, όπως και το τί ακριβώς ονομάζεται ”αφηρημένη εργασία”. Δεν προλαβαίνω να παραθέσω αποσπάσματα, μπορείς να το τσεκάρεις. Η εικόνα σωστή μια χαρά είναι, η αφηρημένη εργασία παράγει αξία, η συγκεκριμένη αξίες χρήσης, αυτό που θέλω να πω ότι μόνο η ”λογική” των κατηγοριών εξηγεί πού, σε όλο αυτό, βρίσκεται (”χωράει”) η ανταλλακτική αξία.
Πράγματι, η εργασία, και δη η εργασία η χρονικά/χωρικά αλλά και εντατικά/εκτατικά πειθαρχημένη, είναι θεμέλιος λίθος του καπιταλισμού, πράγμα που δεν αναγνωρίστηκε και που είχε σημαντικές συνέπειες. Το τί κάνουμε στην μετάβαση…μεγάλη κουβέντα, και εγώ όμως είμαι αρκετά ”οικονομιστής” (κλισέ) ώστε να πιστεύω στις δυνατότητες που ανοίγονται από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.
Αυτό που λες πάντως για την ”εργασία” και το πώς αυτή θεωρήθηκε μέσο για το ξεπέρασμα του καπιταλισμού, σχετίζεται με την θεώρηση της εργασίας ως καθαρής θετικότητας ή καθαρής αρνητικότητας, ότι δηλαδή η εργασία από μόνη της είναι κάτι χειραφετητικό, επειδή η εργασία από μόνη της παράγει τον πλούτο. Σχετίζεται βαθύτατα με τον προβληματισμό του πώς παράγεται η αξία. Τελικά η στάση απέναντι στον νόμο της αξίας έχει απειράριθμες πολιτικές συνέπειες,
Θα κοιτάξω τις παραπομπές στον Λένιν που λες, πάντως θα εκπλαγώ αν λέει κάτι διαφορετικό από το “όποιος δεν δουλεύει, ούτε θα τρώγει” (Κράτος και Επανάσταση). Παρεμπιπτόντως, το ξεπέρασμα μιας παραγωγικής διαδικασίας δεν γίνεται με την κατάληψη ενός κράτους το οποίο είναι δομημένο πάνω στα προτάγματα και τις ανάγκες της, αλλά με το χτίσιμο μιας νέας παραγωγικής διαδικασίας.
Επιπροσθέτως, η ιδεολογία περί “ιμπεριαλισμού” έπαιξε πολύ βρώμικο ρόλο όλα αυτά τα χρόνια. Συγκάλυψε μια κοινωνική σχέση όπως το “κεφάλαιο” με εθνικές κορώνες, φθάνοντας ουσιαστικά στην ταύτιση του κεφαλαίου με τους αμερικάνους, τους εβραίους, τους τραπεζίτες, τη “σιωνιστική ελίτ” και δεν ξέρω γω τι άλλο.
Κι ένα αντικαπιταλιστικό κίνημα διαβρωμένο από μια τέτοια ψευδή συνείδηση κατέληξε να θεωρεί ότι ο καντάφι, η χαμάς και ο αχμαντινετζάν είναι η πρώτη γραμμή του αντικαπιταλιστικού αγώνα. Ο ψιλικατζής και οι ιδιοκτήτες μιας αλυσίδας σουπερ μαρκετ, συμμετέχουν εξίσου στην κοινωνική σχέση που λέγεται κεφάλαιο (όπως άλλωστε κι εγώ, υποθέτω κι εσύ). Τα ανταγωνιστικά τους συμφέροντα και πολύ περισσότερο η υποστήριξη, από αντικαπιταλιστική σκοπιά, του πιο ασθενούς είναι άνευ νοήματος από τη σκοπιά μιας κριτικής της παραγωγικής διαδικασίας, δηλαδή μιας πραγματικά αντικαπιταλιστικής σκοπιάς…
Υπάρχει βέβαια και το πιο ”ευέλικτο” ζήτημα των συμμαχιών στην συγκυρία. Αρκεί βεβαίως να μην αναβιβάζεται η τακτική σε στρατηγική και σε γενική θεωρητική αρχή. Ο Λένιν θυμίζω είχε χαρακτήρισε ο ίδιος την μπροσούρα για τον Ιμπεριαλισμό ”εκλαϊκευτικό δοκίμιο”, και στα ”Τετράδια” διατυπώνει την περίφημη ρήση, ότι κανείς μαρξιστής δεν κατάλαβε το ”Κεφάλαιο” του Μάρξ επειδή κανείς μαρξιστής δεν κατάλαβε την ”Επιστήμη της Λογικής” του Χέγκελ. Ο Λένιν έκανε πολεμική στην εποχή του, ακόμα και με κείμενα για τα οποία ο ίδιος δεν είχε μεγάλες θεωρητικές αξιώσεις. Υπάρχει εθνική, χωροταξικά, συγκρότηση του Κεφαλαίου, το αστικό σύστημα και το Κεφάλαιο ως κοινωνική σχέση δεν βρίσκουν στις εθνικιστικές κορώνες ένα απλό επικάλυμμα, αλλά την πραγματικότητά τους. Για αυτό δεν θα απέδιδα ”προσωπικά” στον Λένιν την ψευδή συνείδηση για την οποία μιλάς, εξάλλου ο Λένιν ουσιαστικά έκανε μια συγκόλληση απόψεων και μια μεταγραφή διάφορων αναλυτών της εποχής στο δικό του πλαίσιο.
Πράγματι με αηδιάζει και μένα το κυνήγι μαγισσών, εθνικοτήτων κλπ, που συγκαλύπτει την ουσία του ζητήματος, πάντως αυτή η ευθεία αναγωγή του Λένιν με τις θεωρίες αυτές δεν στέκει και γενεαλογικά, πολλά παρακλάδια ανέπτυξε η θέση του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό, και πολλές αποκλίνουσες τάσεις.
Εγώ, σήμερα, δεν μπορώ να πω σε κάποιον άνεργο ή σε κάποιον που έχει παιδιά ότι δεν χρειάζεται εργασία ή ότι το ”δικαίωμα στην δουλειά” περιορίζει την χειραφέτησή του, μεταθέτοντας την ζωή του σε ένα μέλλον που οι παραγωγικές δυνάμεις θα μειώσουν τα όρια της εργάσιμης ημέρας τόσο που θα τα εκμηδενίσουν. Αν και ήδη από το 1980 περίπου υπήρχε, έλεγαν, η δυνατότητα μείωσης της εργάσιμης μέρας παγκοσμίως σε 4 ώρες, με στοιχειώδη σχεδιασμό των συνεταιρισμένων (πριν την δυναμική είσοδο στο παιχνίδι του ανοιχτού διαδικτύου το 1990 περίπου).
Για την κατάληψη του κράτους ίσως διαφωνούμε πρώτα πρώτα στο τί θεωρούμε κράτος. Το πώς θα γίνει η ”μετάβαση” και ποιά πρέπει να είναι ακριβώς η σχέση με το ”κράτος” (με στενή ή ευρεία έννοια), ή με την πολιτική μορφή της εργατικής τάξης, δεν το ξέρει σήμερα κανένας, και σε αυτό θα καταλήξει το κίνημα και η θεωρητική παραγωγή του στο τέλος μιας διαδικασίας επαναπροσδιορισμού, επαναξιολόγησης και δράσης, και όχι εξ αρχής. Δυστυχώς και ο ”παραδοσιακός” τρόπος και οι θεωρίες περί ”ετεροτοπιών” έχουν προβλήματα, με την διαφορά ότι στην πρώτη περίπτωση ξέρουμε περίπου με τί έχουμε να κάνουμε.
Λούκατς, όμως, δεν έχουμε διαβάσει, ε? Θα μου πεις αφού τον είχαν καταγγείλει οι αγαπημένοι σου μπολσεβίκοι ως “ιδεαλιστή”…
Α όχι, έχω διαβάσει κάπως http://takseis-ithikh.blogspot.com/2011/11/3.html
http://takseis-ithikh.blogspot.com/2011/10/blog-post_20.html
http://takseis-ithikh.blogspot.com/2011/09/blog-post.html
Θέλω να πω ότι έχω ασχοληθεί αρκετά έως πολύ με τον Λούκατς. Αλλά με την ”Οντολογία του Κοινωνικού Είναι” μόνο αποσπασματικά. Φαντάζομαι πάντως θα γνωρίζεις την ”κομματική πειθαρχία” του ίδιου του Λούκατς. Κατά τα άλλα το ”τελολογικό πρόταγμα” έννοια-κλειδί. Και όλες οι άλλες οι κλασικές. Και εκείνος ο έρημος ο Καστοριάδης έλεγε ότι ο μόνος μαρξιστής παλιός που μπορεί να ανεχτεί να τον διαβάζει ήταν ο Λούκατς. Λόγω του ”φετιχισμού” φυσικά και όχι της ”ολότητας”. Αλλά και της πραγμοποίησης και του τέρατος του εκμηχανισμού-ορθολογισμού. Στις αρκετά βεμπεριανές διαστάσεις (ποτέ δεν έκρυψε ο Γκέοργκ το δάνειο). Για την τέχνη εννοείται στην διαμάχη συντάσσομαι με τον Λούκατς.
Χμμμ, είναι δυνατόν να σου δείχνω ότι είμαι κάπως ”εγελιανός” και να έχω αποφύγει να διαβάσει έναν ακόμη Γκέοργκ?
Το ξέρεις φαντάζομαι ότι ο Λούκατς αρκετά μετά το ”Ιστορία και Ταξική Συνείδηση”, το γύρισε προς τους όρκους πίστης και πειθαρχίας προς το κόμμα των μπολσεβίκων, ταυτίζοντας την δικτατορία του προλεταριάτου με την ”δικτατορία ενός πραγματικού κομμουνιστικού κόμματος” (κάνοντας στροφή 180 μοιρών).
Α, δεν φτάνει να διαβάζεις, τι λέμε τόσο καιρό…Πρέπει να διαβάζεις με τον ορθό τρόπο, με την καθοδήγηση της πρωτοπορίας
Ε, εντάξει, μπορεί να είναι 90% αναγκαιότητα και 10% ελευθερία. Διαλεκτική ελευθερίας-αναγκαιότητας. Για την διαλεκτική ατομικού-συλλογικού έγραψαν πρόσφατα άλλοι που τα ξέρουν καλύτερα. Συν του ότι η ελευθερία δεν ανάγεται ούτε και πιθανοκρατικά στην αναγκαιότητα, γιατί και πάλι έτσι θα ήταν (καθ)ορισμένη (μάντεψε από ποιόν το επιχείρημα…φτου διάολε!)
Αναγκαιότητα είναι, σήμερα, να τελειώνουμε με την ηθική της εργασίας. Το “δικαίωμα στην δουλειά” είναι απολύτως μη-ρεαλιστικό στο σύγχρονο στάδιο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Αν ο καπιταλισμός έφτασε στην κόψη του ξυραφιού, αυτό δεν έγινε επειδή λειτούργησε η αντίθεση εργασία-κεφάλαιο, αλλά επειδή λειτούργησε η αντίθεση ελάττωση εργασίας – κεφάλαιο…
Πάντως για να μην βλέπουμε μόνο την νανοτεχνολογία και την μικροηλεκτρονική, εξαρτάται πάντα από τον (κεφαλαιοκρατικό) χώρο για τον οποίο μιλάς. Επειδή υπάρχει αυτή η καταραμένη η ανισόμετρη ανάπτυξη. Στην Ήπειρο και την Εύβοια χρειάζεται δουλειά, στην Ισπανία και στην Ελλάδα επίσης, δουλειά δεν χρειάζεται αν διανοίξουμε τον χώρο και βάλουμε κάτω τις παραγωγικές δυνάμεις της Ευρώπης και του Κόσμου (ΗΠΑ, Κίνα κλπ). Μη-ρεαλιστικό για το σύγχρονο στάδιο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων είναι αν θεωρήσουμε το στάδιο ανάπτυξης παγκόσμια, παραβλέποντας για λίγο τις ανισομέρειες. Στην Αφρική ας πούμε καλό θα ήταν να γίνει και κανένα αρδευτικό έργο πρώτα. Αλλά πριν ενοποιήσω όλους τους χώρους για να έχω Έναν παγκόσμιο κεφαλαιοκρατικό χώρο με Ένα επίπεδο ανάπτυξης παραγωγικών δυνάμεων, πρέπει να βρω πως θα γίνει η ενοποίηση. Σήμερα συντελείται μια μεγάλη καταστροφή παραγωγικών δυνάμεων σε ορισμένους χώρους που αναδιαρθρώνονται και επαναοριοθετούνται. Να τελειώνουμε με την ηθική της εργασίας, αλλά είναι αρκετά απλουστευτικό να επικαλούμαστε τόσο το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Με την εργασία δεν θα ξεμπερδέψουμε τόσο εύκολα, γιατί η ”αναγκαιότητα” στην οποία ριζώνει δεν μπορούμε να δούμε αν έχει ξεπεραστεί με την ανάπτυξη πχ της τεχνολογίας. Είναι και άλλα πράγματα, πχ αν βλέπαμε την ”εργασία του πολέμου” που λέει και ο Μάρξ σε ένα γράμμα του. Θα μπορούσαμε σε έναν ενδεχόμενο πόλεμο και έχοντας ξεκινήσει το ταξίδι για την ελεύθερη κοινωνία να πούμε στον κόσμο ότι η ”εργασία του πολέμου” είναι μια μαλακία, άλλο είναι το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Ανισομέρειες και άνισες ροές, μέχρι να παύσουν να είναι ανταγωνιστικές, μέχρι να παύσουν οι ”γείτονες” να σκέφτονται σαν καπιταλιστές, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Το σύγχρονο επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων δεν είναι άμεσα διαθέσιμο, παρά μόνο στην στατιστική και την αριθμητική.
Έτσι όπως το θέτεις με την ”ηθική” της εργασίας δεν μπορώ να διαφωνήσω, και αν μπορείς να γειώσεις στην Ελλάδα της κρίσης και της αποβιομηχάνισης το ”δικαίωμα στην δουλειά, όχι ευχαριστώ”, τότε οκ.
Απίστευτο, την εποχή που το κεφάλαιο έχει σπάσει όλα τα σύνορα, να σκέφτεσαι με όρους “εθνικής συγκρότησης του κεφάλαιου”, και γενικότερα με “εθνικούς” όρους…Σ’ αυτά τα – αντικειμενικά – παγκόσμια πλαίσια του κεφάλαιου, το “δικαίωμα στη δουλειά” είναι ουτοπία, όπως ουτοπία είναι και ο “υγιής” καπιταλισμός…
Αν η επανάσταση δεν ξεσπάσει ταυτόχρονα παντού, θα τεθεί ζήτημα χωροταξικά προσδιορισμένων συνοριακών χώρων. Αν βγούμε από την Ε.Ε επίσης. Εκτός αν θεωρείς αυτήν την λύση ”εθνικιστική”. Πάντα μιλάω για χώρο και όχι για έθνος. Ο χώρος Ελλάδα-Ισπανία-Ιταλία είναι ο χώρος Μεσόγειος αλλά εσωτερικά διακρίνονται. Και ακόμη υπάρχουν εθνικά δίκαια, άλλες γλώσσες, άλλα πολιτικά σκηνικά, κόμματα κλπ. Το Κεφάλαιο δεν έχει σπάσει όλα τα σύνορα, αυτό που λες είναι τάση και προσεγγιστικό, αν εσύ βλέπεις να έχουν σπάσει όλα τα σύνορα και να υπάρχει ένας μόνο Υπερχώρος (όχι στο διαδίκτυο, που τελικά ούτε εκεί δεν υπάρχει, βλέπε παρεμπόδιση ροών κλπ), τότε αυτό είναι το απίστευτο.
Υπάρχει ανισόμετρη ανάπτυξη? Υπάρχει. Αυτό αρκεί. Είθισται αυτή η απλή διαπίστωση να κωδικοποιείται ως ”εθνολαγνεία” κλπ.
Σ’ όποιον δεν αρέσει η “ανισόμετρη [καπιταλιστική] ανάπτυξη”, ας φέρει ρομπότ στην Ήπειρο. Δουλειά πάντως δεν θα φέρει. Τέρμα η δουλειά – και επομένως και ο καπιταλισμός.
υγ
Η επανάσταση εξ ορισμού μόνο παγκόσμια μπορεί να είναι, αλλιώς δεν είναι επανάσταση
Ωραία ναι αλλά σου φαίνεται λογικό σε ανισόμετρα αναπτυγμένους χώρους να αναπτυχθεί άμεσα μια παγκόσμια συγχρονία, παγκόσμια, των επαναστατικών ξεσπασμάτων. Η επανάσταση θα πετύχει αν γίνει παγκόσμια, αλλά τα εναρκτήρια ξεσπάσματα θα έχουν την δική τους χρονικότητα, η οποία θα έρθει να συναρθρωθεί με τις άλλες χρονικότητες, και αυτή η δυνατότητα υπάρχει γιατί τελικά υπάρχει, σε πιο αφαιρετικό επίπεδο, ο παγκόσμιος κεφαλαιοκρατικός (χωρο)χρόνος. Όπως άλλη η χρονικότητα της παραγωγής, άλλη της κυκλοφορίας, αλλά συναρθρώνονται γιατί τελικά μία η χρονικότητα του καπιταλισμού. Επειδή όμως αυτό είναι ΑΔΥΝΑΤΟΝ να γίνει ταυτόχρονα, και μέχρι να σηκωθεί παλιρροϊκό κύμα, θα ανοίξουν όλα τα ζητήματα των εθνών, των (δι)εθνικών σχέσεων, των γλωσσών, των τρόπων ζωής, των συνόρων, και το ”παγκόσμιο επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων” θα γίνει κοινό κτήμα στο κοινό έδαφος της ανθρωπότητας, αφού αρθούν οι διαχωριστικές γραμμές που θα έχουν προκαλέσει τα επαναστατικά ξεσπάσματα σε μια χρονική αλληλουχία. Αλλά δεν θα χτυπήσουμε παλαμάκια και θα γίνει το παγκόσμιο ξέσπασμα. θα υπάρχουν καμπές, καμπύλες, μεσοδιαστήματα, και τότε τα προβλήματα τα οποία πιστεύεις ότι έχουν ήδη λυθεί επειδή έχουμε έτοιμο το παγκόσμιο επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, θα τα βρει η ανθρωπότητα μπροστά της.
Οπότε το υστερόγραφό σου δεν απαντά, πράγματι, όλα τα ”πριν” που περιγράφω θα είναι προεπαναστατικές ταραχώδεις συνθήκες. Αλλά σε αυτά τα πριν τα Σύνορα θα προβάλλουν σε όλη τους την τρομαχτική όψη, και θα πρέπει μια πολιτική στρατηγική συμμαχιών και συνάψεων να τα υπερβεί.
Τα ίδια έλεγε και η προσωποποίηση της ιστορικής αποτυχίας (τουλάχιστον), ο Λένιν. Πριν φτάσουμε στη διαλεκτική λογική θα πρέπει πρώτα να μάθουμε να χρησιμοποιούμε την τυπική…
Θα προτιμούσα να παρακάμψω την δυσάρεστη χρονική φάση που παρεμβάλλω. Δεν μου είναι και πολύ ευχάριστη. Ο Λένιν η προσωποποίηση της ιστορικής αποτυχίας? Αποτυχία ήταν η βελτίωση των ζωών εκατομμυρίων ανθρώπων σε σχέση με το τσαρικό καθεστώς και τα γράμματα που έμαθαν οι αρχικά 77% αναλφάβητοι? Αν η αποτυχία βέβαια κρίνεται με βάση το μέλλον που δεν ήρθε, τότε τί θα λέγαμε για την τελική αποτυχία άλλων, μη μπολσεβίκων, όταν προσπάθησαν να βελτιώσουν τους όρους ζωής των κοινωνιών τους, και σαν αποτέλεσμα ήρθε η άνοδος ακόμη σκληρότερων καθεστώτων?
Δεν είναι άγνωστη η προβληματική για το ”έθνος”, αλλά με τον τρόπο που το έθεσα δεν μιλάω ακριβώς για αυτό. Να σου πω την αλήθεια δεν έχω βρει κάποιον να μου έχει απαντήσει σε όλα αυτά. Ότι δεν τα έκανε ”καλά” ο Λένιν δεν είναι απάντηση…Μπορείς να μου πεις ότι δεν θα τεθεί το ζήτημα των εθνών και των συνόρων, επειδή ο καπιταλισμός τα έχει καταλύσει όλα, ήδη??? Νομίζω πως αυτό καταρρίπτεται από πολλές πλευρές. Στην ”Αυτοκρατορία” ο Νέγκρι αναγκάζεται να υποθέσει μια κοινή παγκόσμια αστυνόμευση, αλλά δυστυχώς υπάρχει και το διασυνοριακό, και αποδείχτηκε αφού τα έγραψε όλα αυτά. Όχι πως δεν έχουν βάση πολλές παρατηρήσεις του και πως έχουμε ακόμη ”ιμπεριαλισμό” του Λένιν.
Για μένα η ανισόμετρη ανάπτυξη δεν εκφράζει μόνο ένα φαινόμενο στον καπιταλισμό και δεν έχει σχέση απλώς με μια ”ιμπεριαλιστική αλυσίδα”, πρόκειται για ένα φαινόμενο που αφορά όλη την ιστορία των κοινωνιών του ανθρώπου, με τεράστια βέβαια διαφορά έντασης. Άνισες αναπτύξεις του χώρου μπορούμε να δούμε από την αρχαιότητα.
Μάλιστα, πριν αμφισβητήσουμε τον καπιταλισμό (ο οποίος είναι μάλλον πιο ριζοσπαστικός από οποιονδήποτε λενινιστή – καθώς αμφισβητεί ο ίδιος τον εαυτό του), ο λενινισμός ονειρεύεται ακόμα την “ισόμετρη” καπιταλιστική ανάπτυξη ανά το πτώμα που ονομάζεται έθνος/κράτος…Εκτός τόπου και χρόνου (αν μπορούν να διαχωριστούν αυτά τα δύο)…
Δεν ονειρεύομαι την ”ισόμετρη” καπιταλιστική ανάπτυξη. Είπα ”η ανισόμετρη ανάπτυξη δεν εκφράζει μόνο ένα φαινόμενο στον καπιταλισμό και δεν έχει σχέση απλώς με μια ”ιμπεριλιαστική αλυσίδα”, πρόκειται για ένα φαινόμενο που αφορά όλη την ιστορία των κοινωνιών του ανθρώπου, με τεράστια βέβαια διαφορά έντασης. Άνισες αναπτύξεις του χώρου μπορούμε να δούμε από την αρχαιότητα”. Πράγμα που σημαίνει ότι και μετακαπιταλιστικά το ”ισόμετρο” είναι αδύνατο, αφού η ανισομετρία είναι γνώρισμα κάθε κοινωνίας. Αρκεί να αποεντατικοποιηθούν οι ανισομέρειες και να πάψουν να είναι ανταγωνιστικές, ταξικές κλπ. Άσχετο το σχόλιό σου με όσα είπα. Για να το πω διαφορετικά, ο Σχεδιασμός που θέλει να φέρει μια απολύτως ”ισόμετρη ανάπτυξη” είναι αδύνατος. Η αποκέντρωση είναι απαραίτητη. Σήμερα μπορεί λόγω ανάπτυξης παραγωγικών δυνάμεων κλπ να υπάρχει συγκέντρωση πληροφορίας (πχ σε κάθε οθόνη υπολογιστή), παράλληλα με ανισόμετρη κατανομή της κοινωνικής υλικότητας. Αλλά αν η τελευταία άνιση κατανομή είναι ιδιαίτερα οξυμένη θα προκαλέσει την παλινόρθωση των ανταγωνισμών και τελικά του εκμεταλλευτικού καθεστώτος.
Η επανάσταση μπορεί να είναι μόνο παγκόσμια, αλλά ο δρόμος προς αυτήν περνά αναγκαστικά μέσα από τους οριοθετημένους χώρους, και την άρση της οριοθέτησής του.
Άμεση συνεπαγωγή της σκέψης σου είναι ότι πρέπει να ψηφίσουμε ναι στο Ευρωσύνταγμα (όπως είχε προτείνει ο Νέγκρι), και ναι στην ευρωπαϊκή ομοσπονδιοποίηση, γιατί θα φτιάξουμε έναν ακόμη καλύτερο ευρωπαικό χώρο χωρίς εθνικά σύνορα. Γιατί όχι? Σκατά στο έθνος κράτος, ναι στην ευρωπαική ολοκλήρωση, που θα μας φέρει σε ”καλύτερες θέσεις μάχης”. Και επειδή στην Ελλάδα οι ορατή εναλλακτική του υπάρχοντος σχεδίου είναι κάπως ”εθνικοπατριωτική”, μπορούμε να πούμε ότι λένε οι Νέγκρι, Ζίζεκ, Δουζίνας, Μπαλιμπάρ, για την Ευρώπη των λαών. Τα Σύνορα πρέπει να καταλυθούν, και ο συντομότερος δρόμος είναι αυτός. Απάντα επομένως πως συμβιβάζεις μια αντιΕ.Ε προοπτική με την άμεση κατάλυση των συνόρων, και πώς μια υπέρ της Ε.Ε προοπτική υπέρ της ομοσπονδιοποίησης δεν εξυπηρετεί την κατάλυση των εθνικών συνόρων.
Εκτός τόπου και χρόνου νομίζει ότι βρίσκεται η ”δεντροειδής”, ”δικτυακή”, ”άκεντρη” ”ριζωειδής” κλπ παρουσίαση της κοινωνικής πραγματικότητας, παραβλέποντας ότι ακόμα υπάρχει τόπος, χρόνος, και χώρος, και πως η τάση που περιγράφεται θα ολοκληρωθεί μετακαπιταλιστικά, και τώρα, σήμερα, δεν έχει ολοκληρωθεί, ώστε να φτάνουμε στην τελείως ανόητη θέση ότι ο καπιταλισμός έχει ΗΔΗ καταλύσει τα σύνορα. Όποιον τομέα και να πάρουμε, οικονομία, πολιτική, δίκαιο, πολιτισμό, υπάρχει αυτή η τάση αλλά τα σύνορα ζουν και βασιλεύουν.
Προϋπέθεσα την αντι.Ε.Ε οπτική σου χωρίς να γνωρίζω. Διόρθωσέ με αν δεν ισχύει. Μιλάμε σε άλλη βάση αν ισχύει.
Η οπτική μου είναι αντικαπιταλιστική, δηλαδή αφορά την κριτική της καπιταλιστικής παραγωγικής διαδικασίας (η οποία δεν παράγει μόνο αξία χρήσης, αλλά και αξία – μια μορφή καθολικής κοινωνικής διαμεσολάβησης) και επομένως την κριτική του σύγχρονου κοινωνικού χωροχρόνου. Η Ε.Ε και η αντι-ΕΕ οπτικές (και δυστυχώς όχι μόνον αυτές) είναι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος, ήτοι της αναπαραγωγής της καπιταλιστικής κοινωνίας.
Η διαφορά των δύο οπτικών είναι πως η μία είναι πραγματικότητα (Ε.Ε) και η άλλη δυνατότητα/σενάριο. Δεν μπορεί να μην υπάρξει τοποθέτηση επ’αυτών. Την θέση του Νέγκρι και άλλων την είπα. Όταν κάποιος ακούει αυτές τις θέσεις συμπεραίνει ότι είναι προοδευτικό για την αντικαπιταλιστική επανάσταση να καταλυθούν όλα τα σύνορα, ήτοι είναι προοδευτικό πρώτα να καταργηθούν τα έθνη κράτη, πράγμα που ευνοείται από το κοινό νόμισμα, το Ευρωσύνταγμα, την κοινή ιδιότητα του Ευρωπαίου πολίτη κλπ.
Το άκρον άωτον της απογείωσης αν δεν απαντά κανείς στον κόσμο τα παραπάνω. Μπορείς να του πεις επίσης ότι αν πρώτα δεν συνάψουμε δεσμούς με τους άλλους ευρωπαϊκούς λαούς που θα προάγουν την διεθνή συνεργασία, δεν έχει κανένα νόημα να κάνουμε τίποτα περί Μνημονίων κλπ. Η εσωστρέφεια της αυτοοργάνωσης στις γειτονιές βέβαια από μόνη της δεν καταλύει τα εθνικά σύνορα, αντιθέτως μπορεί να εγκλωβιστεί στο τοπικό-τοπικιστικό επίπεδο.
Καλά, αφού επιμένεις θα πάρω θέση. Υποψιάζομαι, λοιπόν, που λες, ότι η ΕΕ δουλεύει για τον κομμουνισμό (χωρίς να το ξέρει, μάλλον, αλλά αυτό δεν έχει ιδιαίτερη σημασία – αρκεί που το ξέρουμε εμείς
). Οι αντι-ΕΕ θέσεις είναι επικίνδυνες – αν δεις ποιοι τις στηρίζουν επί το πλείστον, ήτοι οι σταλινικοί και οι νεoναζί…
Το πρόβλημα είναι πως συμβιβάζεις την ανάγκη να απαντηθεί το Μνημόνιο, η καπιταλιστική κρίση κλπ εδώ και τώρα, στη γενιά αυτή, με αυτήν την μακροπρόθεσμη οπτική που λέει ότι ενδεχομένως η Ε.Ε δεσποτική ολοκλήρωση φέρει το κομμουνιστικό κίνημα σε μια μεγαλύτερη ενοποίηση. Αν ”σταλινικοί” και ”νεοναζί” όπως λες είναι κυρίως με την αντι-Ε.Ε θέση, τότε τί να πω για το ότι ο Συνασπισμός είναι κυρίως με την Ε.Ε, ο Κουβέλης κλπ? Όχι ακριβώς και τα πιο ”ακίνδυνα” στοιχεία…
Με λίγα λόγια, η θέση αυτή έχει το πρόβλημα που είχε πάντα μια θέση υπέρ της με κάθε κόστος ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, Κάουτσκυ κ.ο.κ. Δεν λέω πάντως ότι είναι εύκολο θέμα, ούτε πως μου είναι ακατανόητη η θέση του Νέγκρι. Αλλά έτσι όπως είναι διατεταγμένος σήμερα ο συσχετισμός δυνάμεων, όση είναι υπέρ της Ε.Ε εδώ τουλάχιστον είναι τα πλέον αντιδραστικά, κομπογιαννίτικα στοιχεία.
Νέγκρι, να σου πω την αμαρτία μου, δεν έχω διαβάσει μέχρι τώρα… Να σε πληροφορήσω ότι ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη ζει σε κατάσταση μνημονίου (και χειρότερη πολλές φορές) εδώ και πολύ καιρό. Τα παρισινά προάστια, τα χαρτόκουτα και τα γκέτο στις ΗΠΑ, οι φαβέλες σε πολλά μέρη του κόσμου δεν είναι χτεσινά φαινόμενα. Η απάντηση στο μνημόνιο με κάθε κόστος, μπορεί μόνο να κάνει τα πραγματα πολύ χειρότερα. Μια ενδεχόμενη επιστροφή στη δραχμή θα κάνει την Ελλάδα ένα απέραντο γκουλάγκ (βλ. την περίπτωση της Ουγγαρίας). Ξεπέρασμα της καπιταλιστικής παραγωγικής διαδικασίας με ένα παγκόσμιο κοινωνικό μέτωπο ενάντια στην εργασία είναι η απάντηση σε καθε σύγχρονο κοινωνικό ζήτημα…
υγ
διορθωσα το πιο πάνω σχόλιο σου με βαση τα διορθωτικά σχόλια…
Παγκόσμιο κοινωνικό μέτωπο, έτσι γίνεται, δεν διαφωνώ. Το πως συναρθρώνονται οι επιμέρους δυνάμεις σε αυτό είναι το ζήτημα…Αν δηλαδή ξέραμε ότι ο ”Νότος” βρίσκεται σε συνεννόηση ως ένα πολιτικό μπλοκ, μπορεί οι αναστολές να ήταν λιγότερες. Εξαρτάται και από την ανάλυση-πρόγνωση, και αν πιστεύουμε ότι η Ε.Ε θα γίνει έτσι και αλλιώς δύο ταχυτήτων, ότι το ευρώ θα γίνει δύο, ότι η κατάσταση θα χειροτερέψει πάρα πάρα πολύ. Με την δραχμή υπάρχει και ο αντίλογος, όποιος ισχυρίζεται πάντως ότι ξέρει τί θα συμβεί είτε στηρίζει την μία ή την άλλη λύση, δεν λέει την αλήθεια, υπάρχουν όροι που είναι αδύνατο να ”υπολογισθούν”. Εγώ πιστεύω ότι επειδή βρισκόμαστε σε μεταβατική ιστορικά φάση (και διόλου τελειωμένη φάση μιας Αυτοκρατορίας και μιας νέας αποκρυσταλλωμένης εργασιακής υποκειμενικότητας που από άγουσα/οδηγητική θα είναι κυρίαρχη), λόγω αυτού λοιπόν πιστεύω ότι οι ρήξεις θα έχουν αναγκαστικά κοινά με το παρελθόν, ή δεν θα γίνουν. Πιστεύω δηλαδή ότι δεν έχουν ”ωριμάσει” τόσο οι ”συνθήκες” ώστε να μιλάμε για cognitariato γιατί το θέμα πέρα από το τί εκφράζει το μέλλον είναι και το εάν το μέλλον μπορεί να υλοποιηθεί με κυρίαρχο τρόπο στο παρόν. Λόγω αυτής της εκτίμησης είμαι υπέρ όσων είπα, διαφορετικά θα πω ότι πρέπει να περιμένω καμιά 30αριά χρόνια. Δεν αρκεί να βλέπουμε τους προγραμματιστές του Bill Gates ούτε τα δέκα δωρεάν software για να πούμε ότι μιλάμε για τέτοιο στάδιο της εργασιακής υποκειμενικότητας. Διόλου ”δημιουργική” δεν είναι η εργασία των περισσότερων διανοητικά εργαζομένων σήμερα (”συμβολικά καθήκοντα”, γραφειοκρατικές με το μυαλό εργασίες, κλπ κλπ). Πιστεύω δηλαδή ότι αυτή η οπτική βλέπει την δυναμική αλλά κάνει λάθος εκτίμηση στο σήμερα. Ούτε υπάρχει οι όροι να πιστεύουμε ότι θα γίνει παγκόσμιο κοινωνικό μέτωπο από αγάπη και αλληλεγγύη των εργαζομένων, χωρίς πρώτα κραδασμούς και αλυσιδωτές ρήξεις.
Θα σε ενδιέφερε να διαβάσεις την Αυτοκρατορία, αν και είναι ένα βιβλίο που θεωρητικά συμπυκνώνεται εύκολα αφού είναι φουλ στην γενεαλογία. Ουσιαστικά όλα από την δουλειά του Ντελέζ τα έχει πάρει τα κοινωνιοοντολογικά ο Νέγκρι, συν την ”γενική διάνοια” στην οποία πάντα έδινε έμφαση, συν την σύλληψη περί Αυτοκρατορικής πυραμίδας και άρσης του βάση-εποικοδόμημα στην ενιαία βιοπολιτική παραγωγή (με απολύτως πιο γενικευμένη έννοια από ότι στον Φουκώ). Ο Νέγκρι τουλάχιστον είχε το θάρρος να αναμετρηθεί με ορισμένα πολύ βασικά ερωτήματα, που άλλοι τα κάνουν τουμπεκί. Αλλά έχει και πολλές νομίζω αντιφάσεις.
Πέρα από Postone που το έχω στα σκαριά, τί άλλο προτείνεις?
30 χρόνια είναι πολλά για ένα σύστημα που βασίζεται πλέον σε εικονικά θεμέλια, εκτός κι αν οι επαναστάτες δεν κάνουν καλά την “δουλειά” τους… Έχεις διαβάσει την Κοινωνία του Θεάματος του Γκυ Ντεμπόρ?
Ναι αμέ. Χωράει πολύ κουβέντα αυτό το βιβλίο. Αν και η πρωτοτυπία του δεν είναι στις ιδέες, το θέμα της εικονικότητας και έτσι όπως το βάζει δεν είναι δική τους συνεισφορά, κυρίως είναι η μεταφορά στα κοινωνικά δρώμενα και πολύ συγκεκριμένα στο concept του Θεάματος ως μέγιστη όξυνση του φετιχισμού.
Πάντως τα εικονικά θεμέλια παραείναι πραγματικά και γερά, ακριβώς επειδή είναι άκεντρα, διάχυτα, και δεν επιτρέπουν την στοχοποίηση και την καταστροφή ή την ”κατάληψή” τους. Ενώ μπορείς να καταλάβεις ένα πράγμα δεν μπορείς να καταλάβεις μια ”ιδέα”. Από την άλλη αυτή η ”λεπτότερη” υφή του εικονικού το κάνει (φαινομενικά ή πραγματικά?), πιο σαθρό.
Δεν θα έλεγα “ιδέα” ακριβώς, αλλά “κοινωνική σχέση“…Ίσως στο συγκεκριμένο βιβλίο ο σύντροφος Ντεμπόρ παρουσιάζει κάποιες μεθόδους…κατάληψης του αφηρημένου, οι οποίες γίνονται πιο συγκεκριμένες στο Παιχνίδι του Πολέμου (kriegsspiel):
http://r-s-g.org/kriegspiel/about.php
Ωραίο!!!Στο ίδιο κλίμα, δεν ξέρω αν έχεις διαβάσει στους Ντελέζ-Γκουτάρι για το ”Γκό” ως πρότυπο κίνησης των ”πολεμικών μηχανών” http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%BA%CE%BF και μαθαίνεις εδώ http://playgo.to/iwtg/en/
Το “Γκο” είναι το παιχνίδι που παίζουν στο “π” του Αρονόφσκυ? Η αγαπημένη μου ταινία